Tel çıktı, dişler yeniden kayıyor: Pekiştirme (retainer) neden bu kadar önemli?

Aylar süren bir ortodontik tedavinin ardından tellerin çıktığı gün, çoğu kişi için bir bitiş çizgisi gibidir. Oysa ortodontistlerin sıkça hatırlattığı gibi, tedavinin bir sonraki ve en az onun kadar önemli aşaması o gün başlar: pekiştirme dönemi. İnternetteki ortodonti forumlarında en sık açılan başlıklardan biri de bu dönemle ilgili: “Plağımı birkaç gün takmadım, artık oturmuyor” ya da “Tel bitti, ama dişlerim yeniden çarpıklaşıyor.”

Bu yazıda dişlerin tedavi sonrası neden eski konumuna dönme eğiliminde olduğunu, pekiştirme apareylerinin türlerini ve bu dönemi sorunsuz geçirmek için dikkat edilmesi gerekenleri anlatıyoruz.

Dişler neden geri kayar?

Dişler kemiğe doğrudan yapışık değildir. Her diş, kemik yuvası içinde ince lifler sayesinde asılı durur. Ortodontik tedavi sırasında uygulanan hafif ve sürekli kuvvet, kemiğin bir tarafının yeniden şekillenmesine ve dişin yavaşça hareket etmesine izin verir.

Tedavi bittiğinde dişler yeni yerlerindedir, ancak çevrelerindeki kemik ve özellikle diş eti lifleri bu yeni duruma henüz tam olarak uyum sağlamamıştır. Bazı lifler, esnek bir lastik gibi dişi eski konumuna doğru çekme eğilimindedir. Bu liflerin yeniden düzenlenmesi aylar sürebilir. Ortodontide dişlerin eski konumuna doğru geri kaymasına “nüks” denir.

Bunun yanında, ortodonti tedavisi görmüş olsun ya da olmasın, insanın dişleri ve çeneleri yaşam boyu yavaşça değişmeye devam eder. Yaş ilerledikçe özellikle alt ön dişlerde hafif çapraşıklık görülmesi yaygın bir durumdur. Pekiştirme, ulaşılan sonucu bu doğal değişimlere karşı da korumaya yardımcı olur.

Pekiştirme apareyi türleri

Pekiştirme için kullanılan apareyler genel olarak ikiye ayrılır. Hangisinin ya da hangilerinin birlikte kullanılacağına, tedavinin başlangıçtaki durumuna ve kişinin ihtiyaçlarına göre ortodontist karar verir.

Sabit pekiştirme (lingual tel)

Ön dişlerin dil tarafına, dışarıdan görünmeyecek şekilde yapıştırılan ince bir teldir. Hastanın takıp çıkarmasını gerektirmediği için unutulma riski yoktur. Ancak telin çevresinde plak ve diş taşı birikmeye yatkındır; bu yüzden diş aralarının özenle temizlenmesi gerekir. Telin bir dişten ayrılması ya da kırılması da mümkündür ve bu durum hissedilmeyebilir.

Hareketli pekiştirme (şeffaf plak veya telli aparey)

Kişinin kendisinin takıp çıkarabildiği apareylerdir. Şeffaf plaklar ince ve dışarıdan pek fark edilmez; telli ve akrilik apareyler ise daha dayanıklı olabilir ve bazı ayarlamalara izin verir. Hareketli apareylerin başarısı tamamen düzenli kullanıma bağlıdır: kutusunda bekleyen bir aparey dişleri koruyamaz.

Ne kadar süre kullanmak gerekir?

Bu soru ortodontistlere en sık sorulan sorulardan biridir. Genel yaklaşım, tedavinin hemen ardındaki dönemde apareyin daha uzun saatler kullanılması, ilerleyen zamanda ise kullanımın genellikle gece saatlerine indirilmesidir. Günümüzde birçok ortodontist, sonucun korunması için pekiştirmenin uzun vadeli, hatta çoğu zaman ömür boyu süren bir alışkanlık olarak düşünülmesini önerir.

Kesin süre ve saatler kişiye göre değişir. Bu nedenle internetteki genel tavsiyeler yerine, kendi ortodontistinizin size verdiği kullanım talimatına uymanız en doğru yoldur.

“Plağım artık oturmuyor”: Ne yapmalı?

Hareketli pekiştirme apareyini bir süre takmadıysanız ve tekrar takmaya çalıştığınızda sıkı geliyor ya da hiç oturmuyorsa, bu dişlerin hareket etmeye başladığının bir işaretidir. Bu durumda:

• Apareyi zorlayarak, ısırarak ya da bastırarak yerine oturtmaya çalışmayın. Bu, apareyin kırılmasına ya da dişlere istenmeyen kuvvet uygulanmasına yol açabilir.
• Apareyi kendi kendinize ısıtarak ya da keserek şekil değiştirmeyin.
• Vakit kaybetmeden ortodontistinize başvurun. Erken fark edilen küçük kaymalar, büyümeden değerlendirilebilir.

Sabit pekiştirme telinin dişten ayrıldığını ya da kırıldığını fark ederseniz de bekletmeden kontrole gitmek gerekir; aksi hâlde bağlı olmayan diş kayabilir.

Pekiştirme apareyinin bakımı

• Hareketli apareyi her gün yumuşak bir fırça ve soğuk ya da ılık suyla temizleyin. Sıcak su plakların şeklini bozabilir.
• Yemek yerken çıkardığınızda peçeteye sarmak yerine kutusuna koyun; peçeteye sarılı apareyler sıklıkla yanlışlıkla çöpe atılır.
• Apareyi takılıyken su dışındaki içecekleri içmemeye çalışın. Şekerli ya da asitli içecekler apareyin içinde kalarak dişlere uzun süre temas edebilir.
• Evcil hayvanların ulaşabileceği yerlerde bırakmayın.
• Kontrol randevularına apareyinizi de yanınızda götürün.

Sık sorulan sorular

Pekiştirme apareyi dişlerimi ağrıtır mı?

Düzenli kullanılan bir aparey genellikle ağrı yapmaz. Bir süre ara verdikten sonra takıldığında hissedilen sıkılık, dişlerin bir miktar hareket ettiğini gösterebilir; bu durumu ortodontistinize bildirin.

Dişlerim geri kaydıysa tedavi yeniden mi başlar?

Bu, kaymanın miktarına bağlıdır. Küçük değişiklikler bazen pekiştirme apareyinin yeniden düzenli kullanımı ya da yenilenmesiyle kontrol altına alınabilir. Daha belirgin kaymalarda ise yeni bir ortodontik değerlendirme gerekebilir.

Pekiştirme apareyi ne zaman yenilenmeli?

Hareketli apareyler zamanla aşınabilir, çatlayabilir ya da renk değiştirebilir. Kontrollerde apareyin durumu değerlendirilir ve gerektiğinde yenisi hazırlanır.

Son söz

Ortodontik tedavi, telin çıktığı gün değil, elde edilen sonucun korunduğu süre boyunca devam eder. Pekiştirme apareyini düzenli kullanmak, emek verilen bir tedavinin sonucunu korumak için en basit adımdır. Ankara Sincan’da ya da başka bir yerde, ortodontik tedavisi bitmiş biriyseniz ve dişlerinizde bir değişiklik fark ediyorsanız, bir diş hekimine muayene olmanızı öneririz.

Yazar: Dt. Emre Durlanık